Trong tâm lý học nhận thức, kinh nghiệm được xem là một dạng tri thức ngầm (tacit knowledge) – được hình thành từ sự tích lũy các trải nghiệm cá nhân qua thời gian. Loại tri thức này đóng vai trò định hướng ra quyết định, giúp cá nhân dự đoán tình huống, tránh lặp lại sai lầm, và tối ưu hóa hiệu suất công việc. Tuy nhiên, cùng với giá trị tích cực, kinh nghiệm cũng tiềm ẩn một “mặt tối” khi nó trở thành rào cản đổi mới, hạn chế khả năng tiếp nhận cái mới, hoặc làm sai lệch cách chúng ta đánh giá thực tế.
Từ góc độ khoa học nhận thức, có ba cơ chế khiến kinh nghiệm “phản bội” chúng ta:
- Hiệu ứng neo nhận thức (anchoring bias): Khi kinh nghiệm quá mạnh, các đánh giá và quyết định mới thường bị “neo” vào chuẩn mực cũ, dẫn đến xu hướng bỏ qua thông tin trái ngược hoặc dữ liệu mới.
- Bảo thủ tri thức (knowledge conservatism): Kinh nghiệm thành công trong quá khứ có thể củng cố mô hình tư duy đến mức nó trở nên “bất khả xâm phạm”, khiến cá nhân kháng cự với những phương pháp hoặc công nghệ khác biệt.
- Ảo tưởng hiểu biết (illusion of knowing): Người có nhiều trải nghiệm trong một lĩnh vực dễ tin rằng họ đã “nắm vững” vấn đề, từ đó đánh giá thấp sự phức tạp hoặc những yếu tố mới phát sinh.
Tình trạng này thường thấy ở những chuyên gia lâu năm, hoặc những tổ chức đã từng đạt thành tựu lớn. Khi môi trường thay đổi nhanh chóng, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập toàn cầu, các mô hình kinh nghiệm cũ có thể trở nên lỗi thời. Thậm chí, việc áp dụng chúng một cách máy móc không chỉ làm giảm hiệu quả, mà còn dẫn tới những quyết định sai lầm mang tính hệ thống.
Vì vậy, giá trị thực sự của kinh nghiệm không nằm ở số năm trải qua, mà ở khả năng liên tục tái thẩm định và làm mới kinh nghiệm đó. Một kinh nghiệm “sống” là kinh nghiệm được cập nhật, điều chỉnh, và đặt trong đối thoại với tri thức mới. Nếu không, kinh nghiệm sẽ từ người thầy dẫn đường trở thành “chiếc lồng vàng” vừa sang trọng, vừa giam hãm tư duy.
Như vậy, học hỏi suốt đời không chỉ là bổ sung tri thức mới, mà còn là quá trình liên tục “làm nhẹ” hành trang kinh nghiệm để nó đủ linh hoạt thích ứng với những chân trời thay đổi.