Tự vấn bản thân (self-inquiry) là một trong những thao tác nhỏ, cốt lõi trong năng lực phản tỉnh giúp con người trưởng thành về mặt nhận thức, cảm xúc và nhân phẩm. Đó là quá trình con người tự đặt câu hỏi, tự phản chiếu suy nghĩ và hành vi của mình, từ đó hiểu rõ hơn về động cơ, giá trị và giới hạn nội tại. Dù vậy, rất ít người duy trì được thói quen này, dù ai cũng thừa nhận rằng biết nhìn lại mình là một điều tốt đẹp.
1. Tự vấn là một năng lực giúp con người trưởng thành
Khi con người biết tự vấn, họ học được cách quan sát chính mình thay vì chỉ phản ứng với thế giới. Thói quen này giúp ta:
• Nhận diện nguyên nhân sâu xa của hành vi, thay vì chỉ thấy phần ngọn;
• Giảm căng thẳng tâm lý, vì hiểu rằng cảm xúc có nguồn gốc và có thể điều chỉnh;
• Tăng khả năng học hỏi và thích ứng, đặc biệt trong những tình huống phức tạp hoặc xung đột giá trị;
• Phát triển trí tuệ phản tư, một năng lực cốt lõi của người lãnh đạo, nhà giáo dục và người học suốt đời.
2. Nhưng tại sao ít người làm được?
• Thiếu nhận thức về giá trị của tự vấn
Nhiều người không xem tự vấn là cần thiết, vì họ chưa thấy được mối liên hệ trực tiếp giữa “suy ngẫm” và “kết quả”. Trong xã hội đề cao hành động và hiệu suất, việc dành thời gian để “dừng lại và nghĩ” đôi khi bị xem là xa xỉ.
• Ngại đối diện với chính mình
Tự vấn đòi hỏi dũng khí để nhìn thẳng vào những giới hạn, lỗi lầm hoặc nỗi sợ. Không phải ai cũng sẵn sàng cho điều đó. Con người thường tránh né sự bất an bằng cách tìm kiếm các hoạt động bên ngoài – làm việc, giải trí, mạng xã hội – thay vì đối thoại nội tâm.
• Bị chi phối bởi suy nghĩ tiêu cực
Theo Deepak Chopra, tâm trí con người dễ rơi vào vòng lặp của những câu hỏi đầy lo âu: “Tôi có vấn đề gì?”, “Chuyện gì sắp xảy ra?”, “Làm sao để thoát khỏi tình hình này?”… Khi bị mắc kẹt trong dạng suy nghĩ đó, ta không còn khả năng quan sát bình thản mà chỉ chạy theo nỗi sợ.
• Kháng cự sự thay đổi
Tự vấn dẫn đến nhận thức mới, và nhận thức mới thường đòi hỏi hành động thay đổi. Chính điều này khiến nhiều người né tránh. Việc chấp nhận rằng “có điều gì đó trong mình cần điều chỉnh” là một bước khó khăn – nhất là với người đã quen với mô thức cũ.
Tự vấn là hành trình của dũng cảm, không phải của hoàn hảo. Người biết tự vấn không nhất thiết là người luôn đúng, mà là người luôn muốn trở nên đúng hơn hôm qua. Và cũng không cố gắng gượng ép bản thân để tự vấn trong mọi tình huống.