Trong khoa học, một năng lực cốt lõi không phải là biết nhiều, mà là phân định rõ ba tầng tri thức: Kiến thức đã được kiểm chứng (evidence-based), diễn giải khoa học (interpretation) và suy luận cá nhân (speculation)
Khi không phân định rõ thì tri thức không còn là lợi thế mà có thể trở thành rủi ro.
Thực tế cho thấy, có một nghịch lý: Người càng hiểu biết, nếu thiếu tỉnh táo, càng dễ nhầm lẫn giữa điều đã được chứng minh và điều mình suy ra.
Họ không thiếu dữ kiện, nhưng lại lắp ghép dữ kiện theo hướng củng cố niềm tin sẵn có, diễn giải quá mức từ một phần bằng chứng và tin vào lập luận của mình vì có “cơ sở khoa học”. Vô hình trung, khiến sai lệch trở nên tinh vi hơn, khó nhận diện hơn so với sai lầm của người thiếu kiến thức.
Sai lệch được lan truyền với vỏ bọc khoa học, người có chuyên môn lại truyền đạt thông tin sai, nhưng tạo hiệu ứng thuyết phục mạnh mẽ, đặc biệt khi người nghe chịu ảnh hưởng của hiệu ứng hào quang.
Mặt khác, có nhiều kiến thức không đồng nghĩa là miễn nhiễm với sự sai lầm. Trong một số trường hợp, người có nền tảng tốt lại chủ quan với khả năng đánh giá của bản thân mà không kiểm tra lại nguồn thông tin và rằng mình khó bị sai. Đây là môi trường thuận lợi cho các hình thức thao túng tinh vi.
Vì đơn giản, họ tưởng rằng mình đang dựa vào khoa học, trong khi thực chất đang dựa vào suy luận cá nhân.
P/s: Tôi không ngại ai nói mình kém cỏi, tôi chỉ e rằng khi mình giỏi mình lại thiếu tỉnh táo.